ابعاد و ضخامت استاندارد مقاطع وال پست مطابق آیین نامه

یک ساختمان در صورتی ایمن نامیده می‌شود که پس از وقوع زلزله، دو مؤلفه بدون آسیب باقی بمانند: اول، افراد حاضر در ساختمان و دوم، تجهیزات و سرویس‌های ارائه‌شده. در سال‌های اخیر و به‌ویژه پس از زلزله کرمانشاه در ۲۱ آبان ۱۳۹۶، ثابت شده که در کنار رفتار المان‌های سازه‌ای، رفتار اجزای غیرسازه‌ای مانند دیوارها، تیغه‌ها و نماها نیز از اهمیت فراوانی برخوردار است. در آن زلزله، اکثر ساختمان‌های مسکن مهر علیرغم پابرجایی اسکلت اصلی، به دلیل عدم مهار مناسب دیوارها و اجرای غیراصولی وال پست، دچار ریزش دیوارهای خارجی و نمای ساختمان شدند.

ابعاد و ضخامت استاندارد مقاطع وال پست مسئله‌ای جدید در مهندسی عمران نیست و در فصل چهارم استاندارد ۲۸۰۰ (ویرایش چهارم) و به‌طور ویژه در پیوست ۶ استاندارد ۲۸۰۰ که در تیرماه ۱۳۹۸ ابلاغ شد، به تفصیل به آن پرداخته شده است. متأسفانه هنوز در بسیاری از پروژه‌های ساختمانی، از مقاطع غیراستاندارد با ضخامت کمتر از حد مجاز استفاده می‌شود که در صورت وقوع زلزله‌ای با بزرگای بیش از ۵/۵ ریشتر، قطعاً منجر به کمانش وال پست‌ها و فروپاشی دیوارها خواهد شد.

در این مرجع فنی، کلیه الزامات مربوط به ابعاد و ضخامت استاندارد مقاطع وال پست را بر اساس آخرین ویرایش پیوست ۶ استاندارد ۲۸۰۰، نشریه ۷۲۹ و مبحث هشتم مقررات ملی ساختمان به صورت عددی، جدول‌بندی شده و همراه با مثال‌های اجرایی ارائه خواهیم داد.

وال پست چیست و از چه اجزایی تشکیل شده است؟

وال پست (Wall Post) به معنی نگهدارنده دیوار در برابر نیروهای وارده می‌باشد. هدف اصلی در اجرای وال پست، جلوگیری از تغییر شکل خارج از صفحه دیوارهای غیرسازه‌ای بوده و وال پست هیچ نقشی در تحمل بارهای جانبی ناشی از زلزله ندارد، بلکه نقش اصلی را در حفظ یکپارچگی دیوارها ایفا می‌کند. لازم است بدانیم وال پست یک المان نیست، بلکه مجموعه‌ای است که وظیفه مهار دیوارهای غیرسازه‌ای را بر عهده دارد و اجزای آن عبارت‌اند از:

۱. وادار عمودی (عنصر قائم مهارکننده خارج از صفحه)
۲. وادار افقی (عنصر افقی معروف به تیرک برای کاهش ارتفاع آزاد دیوار)
۳. میلگرد بستر (در درزهای افقی ملات برای افزایش یکپارچگی)
۴. قطعات اتصال (ناودانی، نبشی، گیره، بست‌های ارتجاعی)

رعایت ابعاد و ضخامت استاندارد مقاطع وال پست برای تک تک این اجزا الزامی است و کوچکترین قصور در این زمینه، عملکرد کل مجموعه را با اختلال مواجه می‌کند.

مستندات آیین‌نامه‌ای الزام‌کننده ابعاد و ضخامت وال پست

پس از زلزله کرمانشاه و ریزش دیوارها به دلیل عدم مهار مناسب، توجه مهندسین به این موضوع دوچندان شد. چهار مرجع اصلی برای استخراج ابعاد و ضخامت استاندارد مقاطع وال پست در ایران عبارتند از:

بر اساس این منابع، کوچکترین ابعاد و ضخامت استاندارد مقاطع وال پست برای نبشی برابر ۵۰×۵۰×۵ میلی‌متر و برای ناودانی برابر ۸۰×۴۰×۵ میلی‌متر تعیین شده است. استفاده از مقاطع با ضخامت ۴ میلی‌متر یا کمتر در هیچ شرایطی مجاز نیست و در صورت مشاهده، تخلف درجه ۲ محسوب می‌شود.

محدودیت‌های ابعادی دیوار و رابطه آن با ضخامت وال پست

مطابق پیوست ۶ استاندارد ۲۸۰۰ و نشریه ۷۲۹، در صورت تجاوز ابعاد دیوار از مقادیر زیر، اجرای وادار عمودی (در طول بیش از حد مجاز) و وادار افقی (در ارتفاع بیش از حد مجاز) الزامی است و ضخامت این وادارها تابع جدول استانداردی خواهد بود که در ادامه ارائه می‌شود:

• حداکثر طول دیوار بدون نیاز به وادار عمودی میانی: ۴ متر

• حداکثر ارتفاع دیوار بدون نیاز به وادار افقی میانی (تیرک): ۳/۵ متر

در دیوارهای داخلی با طول کمتر از ۱/۵ متر، بنا به تشخیص مهندس ناظر می‌توان از اجرای وادار انتهایی صرف‌نظر کرد، مشروط بر اینکه میلگرد بستر در تمامی رج‌ها به کار رفته باشد.

جدول ۱ – ابعاد و ضخامت استاندارد مقاطع وال پست (وادارهای عمودی) بر اساس ارتفاع طبقه

نکات مهم جدول:

• اعداد فوق برای دیوارهای با ضخامت ۱۵ تا ۲۰ سانتی‌متر و چگالی بلوک ≥ ۱۴۰۰ کیلوگرم بر مترمکعب معتبر است.

• برای دیوارهای بلوک سیمانی سبک (چگالی ۱۱۰۰ تا ۱۴۰۰)، ضخامت وادار باید یک نمره بالاتر (مثلاً ۶ به جای ۵ میلی‌متر) انتخاب شود.

• در مناطق با خطر نسبی بالا (شتاب طراحی ≥ ۰/۳۰g) مانند تهران، تبریز و کرمانشاه، حداقل ضخامت نبشی ۶ میلی‌متر است.

ضخامت استاندارد میلگرد بستر و فواصل آن

مطابق پیوست ۶ استاندارد ۲۸۰۰ و نشریه ۷۲۹، استفاده از میلگرد بستر در کلیه دیوارهای داخلی و پیرامونی با هر ابعادی الزامی است. میلگرد بستر به دو نوع نردبانی (لدر) و خرپایی (تراس) تقسیم می‌شود که نوع خرپایی به دلیل سختی بیشتر، در اولویت قرار دارد.

ابعاد و ضخامت استاندارد مقاطع وال پست از نوع میلگرد بستر:

• حداقل قطر میلگردهای طولی (مفتول‌های اصلی): ۴ میلی‌متر (معادل Ø4)

• حداکثر قطر میلگرد بستر: نصف ضخامت ملات بستر (حداکثر ضخامت ملات ۱۶ میلی‌متر → حداکثر قطر ۸ میلی‌متر)

• فاصله قائم میلگردهای بستر از یکدیگر: حداکثر ۱ متر (معمولاً هر ۲ یا ۳ رج بلوک)

• میلگرد بستر باید کاملاً درون ملات بستر مدفون شود و روی آن به ضخامت حداقل ۵ میلی‌متر ملات پوشانده شود.

• برای جلوگیری از خوردگی، میلگرد بستر حتماً باید گالوانیزه باشد.

توجه: برای بلوک‌های AAC (بتن هوادهی اتوکلاو شده) به دلیل ضخامت حداکثر ۳ میلی‌متری ملات بستر، نمی‌توان از میلگرد بستر استفاده کرد و باید از تسمه‌های اتصال با حداقل ضخامت ۲ میلی‌متر و عرض ۳۰ میلی‌متر استفاده شود.

ضخامت قطعات اتصال (ناودانی و نبشی‌های منقطع)

قطعات اتصال، المان‌هایی هستند که وادارها را به سازه اصلی (ستون، تیر، دال) متصل می‌کنند و دیوار را در جهت خارج از صفحه مهار می‌نمایند. این قطعات به‌صورت منقطع (با فاصله حداکثر ۱/۵ متر از یکدیگر) یا به‌صورت سراسری (فقط در بیمارستان‌ها و ساختمان‌های با اهمیت خیلی زیاد) اجرا می‌شوند.

ابعاد و ضخامت استاندارد قطعات اتصال منقطع:

• حداقل ضخامت ناودانی یا نبشی اتصال: ۴ میلی‌متر (ترجیحاً ۵ میلی‌متر)

• حداقل طول هم‌پوشانی قطعه اتصال با دیوار: ۳۰ میلی‌متر

• حداقل عرض بال ناودانی یا نبشی با احتساب فاصله جداسازی ۳۰ میلی‌متری: ۶۰ میلی‌متر

• فاصله مرکز تا مرکز قطعات اتصال در راستای افقی: حداکثر ۱/۵ متر

• فاصله قطعات اتصال در راستای قائم (در صورت نیاز به چند ردیف): حداکثر ۲ متر

ضوابط جداسازی دیوار و تأثیر آن بر ابعاد وال پست

مهم‌ترین نوآوری پیوست ۶ استاندارد ۲۸۰۰، الزام جداسازی دیوار از قاب سازه‌ای در جهت داخل صفحه است تا از اندرکنش نامطلوب میانقابی جلوگیری شود. فاصله جداسازی تأثیر مستقیمی بر طول قطعات اتصال و در نتیجه ابعاد وال پست دارد.

• فاصله جداسازی دیوار از ستون یا دیوار برشی: ۰/۰۱ ارتفاع کف تا کف طبقه (حداقل ۳ سانتی‌متر)

• فاصله جداسازی دیوار از زیر تیر یا سقف: بیشترین مقدار دو مقدار ۲۵ میلی‌متر و حداکثر خیز درازمدت تیر

• مصالح تراکم‌پذیر مجاز: پشم سنگ ضد رطوبت (اولویت اول) یا پلی‌استایرن نرم (با احتیاط)

نکته مهم: عدم رعایت فاصله جداسازی (دیوار چسبیده به ستون) موجب می‌شود که نیروی زلزله مستقیماً به دیوار منتقل شده و حتی با وجود وال پست‌های استاندارد، دیوار دچار ترک‌های قطری و شکست برشی شود. در این حالت، ابعاد و ضخامت استاندارد مقاطع وال پست به تنهایی قادر به جبران این خطای اجرایی نیست.

ابعاد و ضخامت وال پست در دهانه‌های مهاربندی و جان‌پناه‌ها

الف) دهانه مهاربندی

طبق پیوست ۶ استاندارد ۲۸۰۰، در دهانه‌های مهاربندی در تمام ساختمان‌ها، دیوار باید در جهت داخل صفحه از قاب سازه‌ای جداسازی شود. اجرای دیوار در محور مهاربند یا هرگونه تماس با مهاربند ممنوع است. در این حالت، از دو روش استفاده می‌شود:

• روش اول: اجرای دیوار خارج از محور مهاربند (در طرفین)

• روش دوم: استفاده از دیوارهای پانلی سبک مانند کناف با شاسی‌کشی مجزا

در این شرایط، ابعاد و ضخامت استاندارد مقاطع وال پست برای دیوارهای پانلی با فاصله از مهاربند همانند دیوارهای عادی خواهد بود، با این تفاوت که اتصال وادارها به سازه فقط از طریق ستون‌ها انجام می‌شود و هیچ اتصالی به مهاربند نخواهد داشت.

ب) جان‌پناه‌ها (پیرامونی بام)

حداقل ارتفاع جان‌پناه طبق ضوابط سازمان آتش‌نشانی ۱/۲ متر است. مطابق پیوست ۶ استاندارد ۲۸۰۰، برای مهار لرزه‌ای جان‌پناه‌ها، ستون‌های پیرامونی بام تا ارتفاع ۱/۳۵ متر بر روی بام ادامه پیدا می‌کنند. ابعاد و ضخامت وادارهای عمودی در جان‌پناه‌ها:

• نبشی حداقل: L ۵۰×۵۰×۵ میلی‌متر

• فاصله حداکثر وادارهای قائم: ۴ متر (در صورت طول بیش از ۴ متر، وادار میانی با همان ضخامت الزامی است)

• اتصال وادارها به صفحات انتظار تعبیه‌شده در تیر یا دال بام به‌صورت کشویی

روش‌های اجرای وادارهای میانی عمودی و ابعاد مقاطع خاص

در حالت کلی، ۴ روش برای اجرای وادارهای میانی عمودی وجود دارد که هر کدام متناسب با ضخامت دیوار و نوع بلوک انتخاب می‌شوند:

۱. استفاده از ۴ نبشی و تشکیل مقطع H شکل (دو به دو نبشی‌ها با تسمه به هم وصل می‌شوند) – اقتصادی‌ترین روش
۲. استفاده از ۲ ناودانی و تشکیل مقطع H شکل (مناسب برای دیوارهای با ضخامت بیش از ۲۰ سانتی‌متر)
۳. استفاده از مقطع قوطی و اتصال ناودانی‌های منقطع (مناسب برای دیوارهای نازک ۱۰ تا ۱۵ سانتی‌متری)
۴. استفاده از مقاطع H شکل ساخته شده از ورق (برای پروژه‌های خاص با دهانه‌های بلند)

در تمام این روش‌ها، ابعاد و ضخامت استاندارد مقاطع وال پست برای نبشی‌ها و ناودانی‌های به‌کار رفته نباید از مقادیر جدول ۱ کمتر باشد. قوطی‌های میانی نیز باید حداقل ضخامت ۴/۵ میلی‌متر داشته باشند.

اجرای وال پست در دیوارهای با بلوک AAC (هبلکس)

بلوک‌های AAC به دلیل مزایای عایق حرارتی و صوتی و سبکی، در سال‌های اخیر بسیار مورد توجه قرار گرفته‌اند. اما اجرای وال پست در این بلوک‌ها دارای دو تفاوت اساسی با بلوک‌های رسی و سیمانی است:

تفاوت اول – جایگزینی تسمه اتصال به جای میلگرد بستر:
به دلیل ضخامت حداکثر ۳ میلی‌متری ملات بستر در بلوک‌های AAC، امکان استفاده از میلگرد بستر با قطر ۴ میلی‌متر وجود ندارد. در نتیجه باید از تسمه‌های اتصال فولادی گالوانیزه با مشخصات زیر استفاده شود:

• حداقل ضخامت تسمه: ۲ میلی‌متر

• حداقل عرض تسمه: ۳۰ میلی‌متر

• حداقل طول تسمه: ۲۰۰ میلی‌متر

• فاصله تسمه‌ها در دیوار خارجی: به ازای هر ۲ رج بلوک

• فاصله تسمه‌ها در دیوار داخلی: به ازای هر ۳ رج بلوک

تفاوت دوم – جایگزینی بست‌های ارتجاعی (رادیکالی) به جای گیره‌ها:
برای اتصال دیوار AAC به وادارها یا ستون‌ها، به جای گیره‌های معمولی از بست‌های ارتجاعی U شکل (رادیکالی) استفاده می‌شود. این بست‌ها حرکت درون صفحه‌ای دیوار را مجاز کرده و مهار خارج از صفحه را تأمین می‌کنند. حداقل ضخامت این بست‌ها ۲ میلی‌متر و حداقل عرض ۳۰ میلی‌متر است.

رایج‌ترین اشکالات اجرایی در ابعاد و ضخامت وال پست

بر اساس بازرسی‌های میدانی سازمان نظام مهندسی و گزارش‌های پس از زلزله کرمانشاه، شایع‌ترین موارد نقض ابعاد و ضخامت استاندارد مقاطع وال پست عبارتند از:

تأکید می‌شود: هیچ‌کدام از اشکالات فوق با صرف افزایش ضخامت وال پست قابل جبران نیست. رعایت همزمان ابعاد، فواصل و نحوه اتصالات الزامی است.

سخن پایانی

در این مرجع جامع، تمامی ابعاد و ضخامت استاندارد مقاطع وال پست را بر اساس پیوست ۶ استاندارد ۲۸۰۰، نشریه ۷۲۹ و مبحث هشتم مقررات ملی ساختمان به صورت عددی و شفاف ارائه کردیم. از حداقل ضخامت نبشی (۵ میلی‌متر) گرفته تا ابعاد میلگرد بستر (حداقل Ø4) و ضخامت قطعات اتصال (حداقل ۴ میلی‌متر)، همه مقادیر به همراه شرایط جداسازی دیوار و روش‌های اجرای وادارهای میانی توضیح داده شد.

زلزله کرمانشاه به ما آموخت که اجرای صحیح وال پست به اندازه طراحی صحیح اسکلت ساختمان اهمیت دارد. نبشی ۴۰×۴۰×۴ میلی‌متری شاید در ظاهر شبیه به نبشی ۵۰×۵۰×۵ باشد، اما در زلزله، تفاوت این ۱ میلی‌متر ضخامت، تفاوت بین «ترک خوردن دیوار» و «فروپاشی دیوار روی ساکنین» است.

توصیه اکید ما به مهندسان ناظر و مجریان محترم: پیش از شروع دیوارچینی، حتماً نقشه‌های وال پست را با کنترل ابعاد و ضخامت مقاطع توسط مهندس محاسب تأیید کنید و در کارگاه، ضخامت مقاطع را با کولیس دیجیتال اندازه‌گیری نمایید.

همانطور که در این مقاله جامع مطالعه کردید، ابعاد و ضخامت استاندارد مقاطع وال پست نقشی حیاتی در ایمنی ساختمان شما در برابر زلزله دارد. انتخاب مقطع اشتباه یا غیراستاندارد (مثلاً نبشی ۴×۴ به جای ۵×۵) می‌تواند تمام هزینه‌های ساخت شما را در یک لحظه نابود کند.

مجموعه تخصصی خشت سبز – مرجع فروش محصولات ساختمانی با بیش از ۱۵ سال تجربه در تأمین مقاطع فولادی استاندارد (نبشی، ناودانی، قوطی، میلگرد بستر گالوانیزه، تسمه‌های اتصال) مطابق با آخرین الزامات پیوست ۶ استاندارد ۲۸۰۰ و نشریه ۷۲۹، آماده ارائه خدمات زیر به شما مهندسان، مجریان و مالکان محترم است:

مشاوره فنی رایگان برای تعیین دقیق ابعاد و ضخامت وال پست بر اساس نقشه‌های سازه‌ای، ارتفاع طبقه و نوع بلوک
استعلام قیمت روز و آنی از کارخانه‌های معتبر دارای نشان استاندارد ملی ایران
ارسال به سراسر کشور با تضمین سلامت کالا و انطباق کامل با ضخامت‌های سفارشی (تلرانس ضخامت ≤ ۰/۲ میلی‌متر)
بازرسی پیش از حمل توسط تیم کنترل کیفیت خشت سبز با کولیس دیجیتال دقیق

خشت سبز: انتخابی هوشمندانه برای مصالح استاندارد – ایمنی را با ابعاد و ضخامت صحیح وال پست تضمین کنید.

همین حالا با مشاورین فنی خشت سبز تماس بگیرید و پروژه خود را با خیال راحت و مطابق با آخرین ویرایش آیین‌نامه‌های ملی پیش ببرید.

09128115548

سوالات متداول